Қазقاز        
Кіру 
Кіру тіркелу

Тәуелсіздік тұғыры - мемлекеттік тіл

Өз тілін өзі білмеген ел – ел болмайды

Халел Досмұхамедұлы

Сөзі жоғалған ұлттың өзі де жоғалады

Ахмет Байтұрсынұлы

Тіл – адам жанының тілмашы

Мағжан Жұмабаев

Тіл тазалығы үшін күрес - ешқашан толастамайтын мәңгілік күрес

Бауыржан Момышұлы

Ана тілін жақсы меңгере алмай тұрып, өзге пәндерді түсіну мүмкін емес

Жүсіпбек Аймауытұлы

Тазалық – тілден, кім бар оны білген?

24.6.2019 226
Осы күні тіліміздің шұбарланғаны сондай: Қаз дауысты Қазыбек, Төле би мен Әйтеке билер тіріліп келсе, қазіргі қазақтың сөйлеу қалыбын көргенде қу жанынан түңілер ме еді; түрлі кірме сөздермен әбден қойыртпақ болған қайран тілдің жайына қарап, қорланар ма еді; түйдек-түйдек шешендік тіркес­тердің орнына, түсініксіз, ұғынықсыз, ұсқынсыз қаншама сөздердің қаптап кеткенін көріп, қамшыларын екі бүктеп атып ұрар ма еді, кім білсін?!.

Қазіргі қазақ «Әй, жарайсың!», «Азаматсың!», «Бәрекелді!» деудің орнына – «Ай, мәледес!» дейді.

Жаңа киім кисе, жаңадан бір зат сатып алса, «Керемет», «Келіс­кен екен», «Әдемі» деудің орнына – «өлгенский» дейді.

Тапқыр сөзді тауып айтқан адамға «Беу», «Па, шіркін!», «Ға­жап» деудің орнына «өлтірдің!» дейді.

Қалпақ кигенге, көзілдірік тақ­қанға сүйсінген болып, «Мы­науың жынды ғой!» дейтіні тағы бар.

Бәрін тізе беріп қайтейік. Күн­делікті өмірде бәрін естіп, бәрін көріп жүрміз. «Тілімізді сонша шұбарлағанымыз қалай?» деп ойланып, бас қатырып, бұдан құтылудың амалын іздеп жатқан адам шамалы.

Күн сайын тіліміздің ұшында «давай», «уже», «сразу», «или», «пока», «обшым», «так», «просто», «хорошо», «ладно», «а то», «за то», «зачем», «да, ну», «блин», «е, мое» деген мың сан сөз жүреді. Одан қалды «заказат етсей», «зван­дасай», «гуляйттайық», «тан­со­ваттайық», «таксоваттайық», «переводтайық» деген тәрізді небір шұбар сөз өріп жүреді.

Ақан серінің заманында «Ас­тыма мінген атым сабраснай, ойнайды кемпір мен шал нап­раснай, ойнаса жас жігіт пен қыз ойнасын, екеуі полный пошым согласнай» дейтін әндер шыққан. «Он алты қыз» әні сол заманның туындысы. Отарлық сана соның бәрін сіңіріп алды. 300 жылға жуық отарлану кезеңінде қазақ тілі дәл тәуелсіздік тұсындағыдай шұбарланған жоқ. Бұл не сұмдық?

Бір кезде татарларға орыс ті­лінің ықпалы қатты болған. Сон­да татар зиялылары кірме сөз­дерден құтылмақ ниетпен арнайы конференция өткізген екен. Күн тәртібін үлкен әріптермен жазып, төрге іліп қойыпты. «Татар тілін орыс тілінен чистарту туралы» деп...

Біз де сол «чистартатын» жағ­дайға жеттік.

"Жас Алаш" газетінде редак­торлық қызмет атқарып жүрген кезімде «кім де кім сөз арасына бөтен сөз қыстырса – 20 теңгеден айыппұл салынады» деген бұйрық берген едім. Бір аптадан кейін редакция қызметкерлері «Мына тәртібіңізді тоқтатпасаңыз, айлы­ғымыз шайлығымызға жетпейтін түрі бар» деп мұң шаққан еді. Тап сол тәсілді таяуда «Айқын» га­зе­ті­нің қызметкерлеріне қолдан­дым. Бұл жолы айыппұл мөлшері – 1 000 теңге. Бастапқы бір-екі күннің ішінде, басы менен бастап қаншама қызметкер «ұры сөз­дерді» абайсызда» айтып қалып, айыппұлдың астында қалдық. Тіпті кейбіреулер қуланып, жұмыс уақытында жақ ашпайтын халге түсті...

Мұның бәрін неге қозғап отыр­мын? Тазалық – тілден! Тілді журналистер таза қолданбаса, былайғы жалпақ жұрттан не сұрайсыз? Қазір қазақ тілін таза сақтап тұрған – тасқа басылатын газет-журналдар мен кітаптар ғана. Әлеуметтік желіде небір сорақы сөздер, бұралқы байлам­дар, тұрпайы тіркестер өріп кетті. Кім қалай жазғысы келсе, солай жазады. Бұрын марқұм Бекболат Әдетов, Сабыржан Шүкірұлы сияқты ағаларымыз «әй, бұларың қалай?» деп арнайы мақала жазып, ескертетін. Олардың көзі кетті. Көзі кеткесін сөзі де кетті... Қазір Қайнар Олжай, Асылхан Мамашұлы, Гүлнәр Салықбай, Сәкен Сыбанбай секілді азаматтар ғана шыр-пыры шығып, қорған болады. Олардың айтқанын қа­перге алып жатқан адам шамалы. Сонда мына бетімізбен қайда барамыз? Қалай боламыз?

«Қызыл кітап» деген бар. Жер бетінен жоғалуға қараған аң мен құсты, жануар мен жәндікті тізімге алып, қорғайтын кітап. Қазақ тіліне де сондай бір «Қызыл кітап» керек болып қалғандай! Баяғы шешен де көсем сөйлейтін бабалар тілі қараптан қарап қор болды. Мылқау мен мақаудың, сайқымазақ пен сақаудың тіліне жол ашқандаймыз. Қайран тілді қор қылғанша, қорлағанша «Бұл елде көркем де кестелі тілде сөйлейтін қазақ деген ел болған, олардың керемет бай, құнарлы да шұрайлы тілі болған» деп жылы жауып, білген тілімізде сөйлеудің амалын жасау ғана қалғандай!

Солай ма, әлде мен қателесем бе?!.


Тегтер: тіл, қазақ тілі, тіл тазалығы, Нұртөре Жүсіп
Авторы: Нұртөре Жүсіп "Айқын газеті"

Сондай-ақ, оқи отырыңыз

45

ақпарат

Кәкен Қамзин: Көркем тіл компьютерлік технологияға есе жібере қоймас

70

ақпарат

Низами Мамедов: «Қобыланды» жырын он бес жыл аудардым

114

ақпарат

Алматы қаласында"Тіл шебері 2019"қалалық конкурсы өз мәресіне жетті!