Тәуелсіздік тұғыры - мемлекеттік тіл

Өз тілін өзі білмеген ел – ел болмайды

Халел Досмұхамедұлы

Сөзі жоғалған ұлттың өзі де жоғалады

Ахмет Байтұрсынұлы

Тіл – адам жанының тілмашы

Мағжан Жұмабаев

Тіл тазалығы үшін күрес - ешқашан толастамайтын мәңгілік күрес

Бауыржан Момышұлы

Ана тілін жақсы меңгере алмай тұрып, өзге пәндерді түсіну мүмкін емес

Жүсіпбек Аймауытұлы

Тіл реформасына қатысты тың ұсыныстар айтылды

25.12.2019 1743
​Қазақстан Республикасы Президенті Қ.К. Тоқаевтың Ұлттық қоғамдық сенім кеңесіндегі қазақ тілін жаңғыртуға байланысты айтқан ойлары бойынша Мәдениет және спорт министрлігінің ұйымдастыруымен жиын өтті.

Президенттің тіл реформасына байланысты Ұлттық қоғамдық сенім кеңесіндегі ойларынан өрістейтін бастамаларды жүзеге асырудың бағыттары мен міндеттерін айқындауды мақсат еткен шараға тіл саясаты саласы мамандары мен ғалымдар қатысты. Олар өз кезегінде тіл реформасы төңірегіндегі ой-пікірлері мен ұсыныстарын ортаға салып, тың идеялар сарапталды.

Алқалы отырыстың алғашқы сөзін алған Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт вице-министрі Н.Дәуешов:

- Өздеріңізге белгілі, Қазақстан Республикасы Президенті Қ.К. Тоқаев ағымдағы жылғы 20 желтоқсанда Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің 2-отырысында қазақ тілін жаңғыртуға қатысты тапсырма берді. Бұған дейін де латын графикасына негізделген әліпбиді жетілдіруге қатысты берген тапсырмасы бойынша жұмыстар атқарылған болатын. Бұл істе бізден мұқияттылықты талап етуде. Әсіресе, мамандар, филолог ғалымдарымызға осы бір маңызды қадамда аса жауапкершілікпен қарауды тапсырды. Әрине, ғылыми жағынан да, практикалық тұрғыдан да жұмыс қарқынды жүргізілді. Дегенмен әліпбиімізді латын графикасына көшіру жұмыстарын ғылыми тұрғыдан тағы бір мәрте зерделеуді қоғам талап етуде. Бүгінгі жиынымыздың мақсаты бекітілген әліпбиімізге Ұлттық комиссия жанындағы Орфографиялық жұмыс тобы ғалымдарының енгізген ұсыныстарын тағы бір мәрте зерделеп, басқа халықтарда жүргізілген тіл реформасына тереңдеп қарап, түйін түю, қорытынды жасау болып отыр,- деді.

Шара барысында қазақ тілінің латын әліпбиіне көшіру кезеңіндегі тілдік реформаның орны мен маңызы, тілдің ішкі әлеуеті мен экстралингвистикалық факторлардың әсері, тілді оқыту мен үйрету әдістемесін оңтайландыру, тілдегі ықшамдалу үдерісі сияқты маңызды мәселелер сөз болады.

Жазу реформасының сәтті, әрі уақтылы жүзеге асуы үшін ф.ғ.к. Г.Мамырбек мына нәрселерге баса назар аударған дұрыс дейді:

1. Президент әліпбиді жетілдіруге байланысты шешім қабылдаған соң қоғам пікірімен санасу мақсатында жекелеген азаматтар тарапынан ұсынылған әліпби жобалары талқылаудан өтіп жатыр. Бұл әрине, пайдалы, дұрыс. Десек те алдағы уақытта келіп түсіп жатқан бұндай жобалардың әрқайсысын талқылауға уақыт кетірмей, орфографиялық топ мүшелері дұрыс деп таныған, оңтайлы әліпби жобасы тез арада Үкіметке ұсынылуы керек. Себебі, ұлттық жазудың шарттарына сәйкес келмейтін, қазақ жазуына жарамайтын әліпби жобаларын талқылауға уақыт кетірудің қажеті жоқ.

2. Бір дыбыс бір таңбамен белгіленуі керек, әр дыбысқа жеке-жеке таңба арналуы керек, диграф, триграфтар әліпби құрамында болмауы керек деген принциптен ауытқымауымыз қажет, бұл орфографиялық жұмыс тобының қарары ретінде ресми түрде ұсынылғаны дұрыс. Бұндай ресми түрдегі қарардың болмауы кесірінен әліпби жобасын ұсынушылар тарапынан екі дыбысты бір таңбамен беру, т.б. кемшіліктер орын алып жатыр.

3. Жазу реформасына қоғам бей-жай қарамайтыны анық, осы тұрғыдан алғанда ғалымдар тарапынан болсын, халық тарапынан болсын пікірқайшылық пен дау-дамайдың орын алуы заңдылық және бұны тоқтатпаса ол жалғаса береді, ешқашан тоқтамайды. Сол үшін дұрыс деп танылған 4-ші әліпби мен емле ережесі ресми түрде арнайы Жарлықпен бекітілуі керек (мақұлдану емес). Емле ережесі бекітілгеннен кейін жүйелі жұмыс жүреді. Латын әліпбиіне көшу жұмыстарының барлығы осы емле ережесіне тіреліп отыр.

4. Қазір 42 әріп 32 әріпке түскеннен кейін емледегі ең көп өзгеріс кірме сөздерді таңбалауда болып отыр. Осы мәселеде пуристік бағытты ұстанушылар мен керісінше жақтамаушылар тарапынан пікір екіге жарылды. Пуристік бағыттың жағымды да, жағымсыз да тұстары болатындығын ескеруіміз керек. Министр сөзін міністір, университет сөзін үніберсітет, фильм сөзін пілім деп жазғаннан ешкім патриот болып кетпейді, бұлайша түбегейлі төңкеріс жасауға асықпауымыз керек. Себебі біз ХХ ғасырда емес, ХХІ ғасырда ақпараттық технология дамыған заманда, үштілділік жүйесі бар қоғамда отырғанымызды және кирил санадағы халық пен латын санадағы жас ұрпақтың аралығында отырғанымызды ұмытпағанымыз жөн,- деді.

Сондай-ақ жиын барысында халықаралық тәжірибелер, атап айтқанда, түркі, ағылшын, орыс тілдеріндегі реформалар барысы туралы да баяндамалар жасалды. Ағылшын тіліндегі ықшамдау құбылысы жөнінде ф.ғ.к. Н.Рсалиева сөз алса, түркі тілдеріндегі тіл реформасы тәжірибесімен Назарбаев Университетінің профессоры, ф.ғ.к. Ж.Ағабекова бөлісті.

Жиын барысында Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің, Қазақ бизнес және технология университетінің және Еуразия гуманитарлық институтының ғалымдары өз ойларын ортаға салса, Алматы қаласынан А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің ғалымдары онлайн байланысқа шықты.

- Ең алдымен біз тіл мамандарын дайындау мәселесіне мән беруіміз керек. Себебі тілдіқ құбылыс, емле ереже уақыт өткен сайын ықшамдау мен қоғам сұранысы мен заман талабына сай өзгерісті қажет етеді. Оның алдын алу үшін мықты маманды ЖОО-да дайындауды қалға алуымыз керек. Ал біздің қазіргі ЖОО-нан білім алып шыққан мамандарымыз тек 3 бағытта ғана жұмыс жасауға жарамды. Олар: мұғалім, аудармашы, бірен сараны ғана ғалым болады. Тіл реформасы дегенде тереңінен жаңғыруды қажет ететін негізгі дүние осы,- дейді Ш.Шаяхметов атындағы "Тіл-Қазына" ұлттық ғылыми-практикалық орталығының ғалым хатшысы А.Фазылжанова.

Басқосу еркін форматтағы ғалымдардың пікір алмасуымен жалғасты. Салмақты ойлар мен ұтымды ұсыныстар құзырлы органдарға жеткізіледі деген түйінді сөзбен қорытындыланды.

Тегтер: Қ.Тоқаев, Тіл реформасы, Тіл саясаты, жаңа әліпби, латын графикасы
Авторы: "Тіл әлемі" ақпарат

Сондай-ақ, оқи отырыңыз

112

ақпарат

АБАЙ АЙТҚАН ҚҰНЫ АЛТЫН СӨЗ ЗЕРЕГІ…

92

ақпарат

БАЙҚАУҒА ДЕГЕН ЫНТА ЖОҒАРЫ

164

ақпарат

«АБАЙДЫҢ ӨЗІН ОҚЫҒАН АБЗАЛ»